Kroningssouvenirs

Niet alleen in Nederland worden gedenkdoeken gemaakt, ook in Rusland zoals ik zag op de tentoonstelling 1917. Romanovs & Revolutie in de Hermitage.


Herinneringsdoek met het Moskouse Kremlin en herauten die de kroning aankondigen, Vennootschap Danilov Manufactuur 1896, bedrukt katoen.

Op de tentoonstelling 1917. Romanovs & Revolutie zijn bedrukte gedenkdoeken te zien. Het waren immens populaire kroningssouvenirs die tijdens de feestelijkheden werden uitgedeeld op het Chodynka-veld. Sommige souvenirs weerspiegelden afzonderlijke evenementen, van bals en banketten tot parades en feestdagen. Het keizerlijk paar was natuurlijk een geliefd motief; de kanselarij van het Ministerie van het Keizerlijk Hof moest toestemming geven om ze te portretteren. Het Kremlin – symbool van de oude hoofdstad – waar de kroningen plaatsvonden, ook nadat St.-Petersburg de hoofdstad was geworden – was ook een populaire afbeelding. Door geruchten over een tekort aan deze souvenirs ontstond het gedrang naar voren dat zoveel mensen fataal werd.


Herinneringsdoek met borstbeelden van het tsarenpaar, Vennootschap Prochorovskaja-Trjochgornaja Manufactuur, 1896, bedrukt katoen.


De expositie 1917. Romanovs & Revolutie. Het einde van een monarchie is nog te zien tot en met 17 september 2017 in de Hermitage in Amsterdam. Zeer de moeite waard!

De prijswinnaars van de wedstrijd: Bloemen bloeien op Papier

Gisteren gaf ik je een inkijkje van de tentoonstelling Bloemen bloeien op Papier. Zoals beloofd komen nu de foto’s van de prijswinnaars van de wedstrijd Bloemen bloeien op Papier.


Derde prijs voor Halssieraad borduurpatroon van Tonke Joppe.


Detail Halssieraad borduurpatroon.


Tweede prijs voor Dissection HK11049-16pix1/9 van Erik van Maarschalkerwaard.


Het patroon HK11049 is op een raster van 157 breed en 126 hoog gemaakt. Het formaat van het papier is 247 x 201 mm met een rasterpatroon van 1,5 x 1,5 mm. De kleuren zijn zo verdeeld over een aantal van 19782 vakjes waardoor er een afbeelding ontstaat van een bloemenkrans. De ingekleurde vakjes zijn als beeldpunten te zien en als een voorloper te beschouwen van de tegenwoordig alom aanwezige pixels.


Het ontleden van patroon HK11049 tot Dissection HK11049-pix1/9. Door alle 19782 vakjes van het raster te herordenen volgens een getalsmatige systematiek ontstaat er een nieuwe ordening. Een ordening die het oorspronkelijke herkenbare patroon onherkenbaar zal maken.

De negen delen ontstaan door alle 19782 vakjes een nummer te geven van 1 tot en met 9 en dit te herhalen totdat alle vakjes genummerd zijn. Elk van de negen nummerdelen zal een ander abstract patroon weergeven. Maar bij elkaar zullen ze nog altijd alle beeldpunten laten zien van de bloemenkrans van patroon HK11049. Voor de tentoonstelling Bloemen bloeien op Papier wordt deel 1 uitgevoerd als een wandassemblage opgebouwd uit blokjes beukenhout van 13 x 13 mm en met een lengte van 36 mm. Dissection HK11049-pix1/9 is 1/9 deel van het originele patroon, schaal 9:1.


Eerste prijs voor In Wording van Arlette Princen.

Bloemen bloeien op Papier


Vroeg 19e eeuw, collectie Regionaal Archief Rivierenland.

Gisteren werd de expositie Bloemen bloeien op Papier in Museum de Kantfabriek geopend. Op deze tentoonstelling zijn veel 19e eeuwse handgekleurde borduurpatronen te zien uit de collectie Atlas Landwehr-Vogels en Gerards-Mensink, met bloemen als hoofdmotief. Ook voorwerpen zoals gebreide tasjes, alba amicora en enkele geborduurde voorwerpen naar oude patronen zijn er te zien, naast enkele ingebonden handwerktijdschriften uit deze periode, waarin soms handgekleurde patronen werden meegeleverd. Om je een indruk van de tentoonstelling te geven, maakte ik gisteren enkele foto’s.


In blauw papier en karton uitgevoerde borduurdoos met op de deksel een voorstelling van twee dames die elkaar borduurwerk laten zien in een park of tuin, en drie kinderen waarvan er één zit te borduren. Datering: waarschijnlijk eind 19e eeuw. Herkomst: gezien de borduurpatronen vermoedelijk Frankrijk. In de deksel van de borduurdoos bevindt zich een handgekleurd borduurpatroon van Sajou uit 1852. Collectie: Gerards-Mensink.


Bakje van hout/karton met bruin papier en goudopdruk bekleed, waarin vier doosjes staan: elk doosje is voorzien van bruin papier en de binnenkant is bekleed met beige zijde. Op de bovenkant zijn vier vorstellingen geborduurd met één draadje borduurgaren op canvas. Doosje één: een bijenkorf onder dak met groen en bijen. Doosje twee: een ovale krans met blauwe vergeet-me-nietjes en bladeren. Doosje drie: een gedachtenisgebouw naast een treurwilg en tussen bosschages. Doosje vier: een brug over water tussen groen en een boom, en enkele vogels. Datering: vermoedelijk eind 19e eeuw. Herkomst: waarschijnlijk Duitsland. Collectie: Gerards-Mensink.


Handgekleurde patronen die door een mevrouw in een boek zijn geplakt. Collectie: Gerards-Mensink.


Een handgekleurd borduurpatroon uitgegeven door Heinrich Kühn, Berlijn, 1867-. De voorstelling op het borduurpatroon bestaat uit een kwart motief: langwerpige bladeren en een oranjegeel papegaaitulp in jugendstil. Collectie: Regionaal Archief Rivierenland.

Tot ongeveer 1850 werd geschept papier gemaakt van katoenen en linnen lompen. Na 1850 werd door de schaarste in textiel gezocht naar andere manieren om papier te maken. Eén manier was gebruik te maken van houtsnippers.

In het eerste gedeelte van de 19e eeuw maakte men gebruik van koper- of staalgravures om het raster op het papier te drukken. De gravure leverde per ontwerp zo’n honderd tot tweehonderd exemplaren op. Door de grote vraag werd er overgegaan op steendruk. Hiermee kon men een eindeloos aantal afdrukken maken.

Grotere uitgevers van handgekleurde borduurpatronen hadden kunstenaars in dienst. Deze ontwierpen zoveel mogelijk naar de behoefte van de potentiële borduursters. Zo waren bloemen en bloemcomposities in de Biedermeiertijd (1815-1848) een grote hype. De uitgevers maakten gebruik van inkleurders. Jonge meisjes en vrouwen werden opgeleid om de patronen in de gewenste tinten in te kleuren met gouache en waterverf.


Ingebonden tijdschrift Le Guide Sajou 1852. Op de aangegeven plaatsen in het boek de ‘catalogus genérale’ informatie en prijzen met betrekking tot de dan toe gemaakte handgekleurde borduurpatronen van Sajou. Daarnaast bevat dit ingebonden tijdschrift handgekleurde en gedrukte patronen. Collectie: Gerards-Mensink.


Een lange borduurlap voor petit point, waarschijnlijk voor een belkoord: wol op canvasstramien. Datering: 1850-1871. Het patroon is in lange steken uitgezet (rapport) en is gedeeltelijk voorgeborduurd zodat de borduurster het aangegeven patroon maar hoeft te volgen. Linksboven het etiket van Sajou met het (patroon)nummer 4846. Herkomst: Firma Sajou, Rue de Rambuteau 52 in Parijs. Collectie: Gerards-Mensink.


Het patroon is op hardboard geplakt, waarschijnlijk bestemd voor verhuur. In de verf zit gom. Sticker van J. Jolles Studio Wenen. Op het patroon staan werkaantekeningen, achterop een stempel waarop onder andere het stekenaantal: 23.940. Het patroon kan bedoeld zijn voor een tas of een paneel. Datering, vermoedelijk tweede helft 19e eeuw, de uitgever is onbekend. Collectie: Gerards-Mensink.

Door Museum de Kantfabriek was een wedstrijd uitgeschreven. Vijf oude borduurpatronen vormden de inspiratiebron voor kunstenaars die werken hebben ingestuurd en dat waren er maar liefst 155!
Een jury beoordeelde de inzendingen en zestien genomineerde werken zijn op de tentoonstelling te bewonderen. Uiteindelijk zijn drie werken als prijswinnaars aangewezen die tijdens de opening bekend werden gemaakt. Morgen laat ik de foto’s zien van de kunstwerken die een prijs hebben gewonnen. Tijdens de tentoonstellingsperiode bestaat de gelegenheid voor bezoekers om een publiekswinnaar te kiezen, die na afloop van de tentoonstellingsperiode bekend wordt gemaakt.

De expositie Bloemen bloeien op Papier in Museum de Kantfabriek is te zien tot en met 8 oktober 2017.

Nederlandse Breidagen in Rijswijk


Op 19 en 20 mei zijn de Nederlandse breidagen in de Broodfabriek in Rijswijk. Twee dagen vol met activiteiten en veel standhouders met de mooiste wol. Op 20 mei zal ik een lezing geven over Breien in het Burgerweeshuis Amsterdam. Je krijgt afbeeldingen te zien die niet in mijn boek staan en nieuwe informatie. Deze lezing wordt het ontbrekende hoofdstuk over breien. Toen ik met mijn boek bezig was, was het niet mogelijk om de informatie boven water te krijgen die ik zocht. Pas in 2015 is dit gelukt.

Oranje Boven! | Koninklijk Textiel – Gedenkdamast

De tentoonstelling Oranje Boven! | Koninklijk Textiel – Gedenkdamast in het TextielMuseum in Tilburg is te zien tot en met 11 juni 2017. Afgelopen zondag bezocht ik deze expositie en maakte enkele foto’s, hoewel damast fotograferen lastig is. Een kleine sfeerimpressie:


Deze servetten (Hulde aan H.M. de Koningin (Sophie) en Hulde aan Z.M. de Koning (Willem III) 1874) zijn geweven ter gelegenheid van de toekenning van het predicaat ‘Hofleverancier van Hare Majesteit koningin Sophie’ aan Linnen- en damastweverij W.J. Van Hoogerwou & Zn. te Boxtel. Dit in 1874 met de hand geweven gedenkdamast voor het koninklijk paar, is het enige tafelgoed met dit dessin dat, tot dusver bekend, bewaard is gebleven.

De oudste bewaard gebleven gedenkdamasten voor de Oranjes stammen uit de 17e eeuw. Ze zijn vermoedelijk geweven in Haarlem. Pas eeuwen later, halverwege de 19e eeuw, ontstaan in Noord-Brabant linnen- en damastweverijen, die de traditie van gedenkdamast voortzetten. Uit 1874 dateert het eerste, bij het museum bekende, gedenkdamast dat hofleverancier W.J. van Hoogerwou & Zonen in Boxtel voor koningin Sophie en koning Willem III weeft. Vanaf dat moment wordt er voor de Nederlandse vorstinnen Sophie, Emma, Wilhelmina, Juliana en Beatrix, en recent nog voor het vorstelijke paar Willem-Alexander en Máxima, fraai tafelgoed vervaardigd. In een aantal gevallen wordt het uitsluitend voor de Oranjes gemaakt, maar meestal is het ook op de vrije markt te koop. Soms ontwerpen kunstenaars van naam het tafelgoed, zoals André Vlaanderen, Anton Pieck en Kitty van der Mijl Dekker. Rond 1900 wordt het portret van de vorstin ingeweven, later doen de oranjeboom met zijn appeltjes, lelies, de Nederlandse leeuw, teksten en bloemmotieven hun intrede.

Wanneer in de jaren zeventig van de vorige eeuw de linnen- en damastnijverheid uit Nederland verdwijnt, lijkt er een einde te komen aan de traditie van het weven van koninklijk gedenkdamast. Maar, het TextielMuseum zet de traditie voort. In 2002 krijgt Maaike van den Berg de opdracht om tafelgoed te ontwerpen voor het bruiloftsdiner van Willem-Alexander en Máxima. Jurgen Bey ontwerpt in 2005 een Koninginnedamast ter gelegenheid van het 25-jarig ambtsjubileum van koningin Beatrix. Dit werd geweven in het TextielLab van het TextielMuseum.


Gedenkdoek ter gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum van koning Willem III, 1874. Op het doek een veelheid aan portretten: in het midden koning Willem III en koningin Sophie, met aan weerszijden Willem – prins van Oranje – en de prinsen Alexander, Frederik en Hendrik. Het Nederlandse wapen, een tekst met jaartallen, en ook de initialen van de fabrikant, ‘PVFV’ (P.F. van Vlissingen & Co. (Vlisco)), zijn in het dessin verwerkt.


Gedenkdoek ter gelegenheid van de inhuldiging van koningin Wilhelmina, 1898. Uitgevoerd door P. van Vlissingen & Co. (Vlisco). In het midden van de doek is het portret van koningin Wilhelmina afgebeeld, met links- en rechtsonder de portretten van haar vader koning Willem III en moeder koningin Emma. Wilhelmina is pas 18 jaar als zij aantreedt als koningin. Na het overlijden van haar vader is zij nog te jong om te regeren en wordt haar moeder Emma tot koningin-regentes benoemd. De randversiering toont de provinciewapens die verbonden worden door een lint met takken.


Dinergarnituur koningsdamast ter gelegenheid van het huwelijk van prinses Juliana en prins Bernard 1936-1937. Uitgever: Swelheims Linnen-Industrie, Almelo. Op het tafellaken staan de wapens van prinses Juliana en prins Bernhard met in het midden hun trouwdatum, 7 januari 1937. Dit dinergarnituur was ook te koop voor particulieren. De originele bon bij deze set van 21 december 1936 toont een prijs van 26,50 gulden.


Proef voor een servet (onafgewerkt), uitgebracht ter gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Juliana, 1973-1974. Hoewel het initiatief voor dit tafelgoed, een cadeau van de gemeente Tilburg aan koningin Juliana, bij Van Hoogerwou ligt, wordt het niet door dit bedrijf gemaakt. Het bedrijf sluit de deuren namelijk in 1970. Het ontwerp is echter wel op de getouwen van dit bedrijf uitgevoerd, in de Tapisserie- en Damastweverij in Tilburg, nu de Damastweverij van het TextielMuseum. Oud-directeur van Van Hoogerwou, de heer G.J. Burgers, past voor het damast het ontwerp Oranjebloesem aan, dat hij eerder in 1966 voor het huwelijk van Beatrix maakte. Het tafelgoed is ruim een jaar na het regeringsjubileum gereed en wordt op 2 oktober 1974 aan de koningin overhandigd door een delegatie van het gemeentebestuur. De koningin kiest voor een grijs-witte versie omdat die het mooist bij haar interieur past.


Servet koningsdamast, uitgebracht ter gelegenheid van de kroning van koning Willem-Alexander, 2013. Uitvoering door TextielLab. Naast haar werk aan koninklijke sierhekken, die ter gelegenheid van de troonswisseling samen met de lindebomen in verschillende Nederlandse gemeenten een plek krijgen, ontwerpt Margot Berkman dit sierlijke koningsdamast. De symboliek, die in de sierhekken is verwerkt, vind je ook terug in het glanzende witte en wit-oranje damast. Geïnspireerd door de transparantie van oud kant, maar ook door kalligrafische middeleeuwse handschriften, is een ontwerp tot stand gekomen met elementen die verwijzen naar de geschiedenis van de Oranjes. De oranjeboom met zowel vrucht als bloesem symboliseert voor het Huis van Oranje standvastigheid, onsterfelijkheid en verbondenheid. Maar ook symbolen van het koningschap, een kroon en scepter, zijn als motieven terug te vinden in het damast. Verborgen in het middenmotief is de kop van een leeuw te ontwaren, refererend aan het Nederlandse rijkswapen. Als strooimotiefjes zijn ook zonnen ingeweven. Zij grijpen terug op de Incazon uit het wapen van Argentinië, het vaderland van koningin Máxima.

(Wuif)zakdoekje


In het TextielMuseum in Tilburg is tot en met 11 juni 2017 de expositie Oranje Boven! | Koninklijk Textiel – Gedenkdamast te zien. Afgelopen zondag bezocht ik deze tentoonstelling en zag ik in een vitrine een fraai geborduurd zakdoekje liggen dat uitgebracht is ter gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina in 1923. Nu komen morgen koning Willem-Alexander en koningin Máxima naar Tilburg. Voor het TextielMuseum een feestelijke aanleiding om (wuif)zakdoekjes te borduren waarmee de mensen de koning en koningin kunnen toewuiven. Bij een bezoek aan het museum was een oranje zakdoekje gratis op te halen. In het TextielLab kon je er een gouden kroontje op laten borduren. Nu had ik natuurlijk gehoopt ook zo’n leuk zakdoekje te kunnen bemachtigen. Helaas, de dag ervoor waren alle zakdoekjes (5000 stuks) in drie kwartier op, werd mij verteld. Zouden echt 5000 mensen het TextielMuseum hebben bezocht in zo’n kort tijdsbestek?

Ik heb iets met zakdoekjes zoals je wellicht weet. In enkele oudere berichtjes lees je er over, zoals hier, hier, hier, hier en hier.