Honderden… Van hand tot hand – Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700


De lente doet morgen zijn intrede. De winterjas, de wollen shawl, de handschoenen en de wanten gaan we langzaam opbergen. Het is een handeling die we jaarlijks als een automatisme uitvoeren en er verder niet bij stilstaan. Maar wist jij dat de handschoen symbolische betekenissen heeft? En dat de handschoen en de want een belangrijk aspect in de kunst zijn? Annemarieke Willemsen deed er onderzoek naar en schreef hierover de prettig leesbare publicatie ‘Honderden… Van hand tot hand – Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700’. Uiteraard met vele afbeeldingen.


In de 17e eeuw was het voor welgestelde mannen en vrouwen gebruikelijk om uit te gaan met leren handschoenen. Dit zien we terug in de schilderkunst. Een voorbeeld: kapitein Banning Cocq en Willem van Ruitenburch staan op het beroemde schilderij De Nachtwacht afgebeeld met handschoenen. Het valt op dat de personen op schilderijen vaak één handschoen aan hebben en één handschoen uit. Het uitdoen van een handschoen voor het geven van een hand of een kus op de hand is een manier om vertrouwelijkheid te tonen.


Handschoenen die op een schilderij op de grond liggen, staan symbool voor een buitenechtelijke verhouding. Ook staat de handschoen symbool voor een verloving of huwelijk. Bij afwezigheid van één van de huwelijkspartners kon er ‘met de handschoen’ worden getrouwd. En het zal je niet verbazen dat handschoenen een symbool van netheid is omdat ze de handen bedekken.


Voorname vrijage, Willem Pietersz Buytewech, 1616-1620.

De publicatie van Annemarieke Willemsen is gebaseerd op meer dan honderd opgegraven handschoenen en wanten honderden bovengronds bewaarde handschoenen en afbeeldingen en vermeldingen ervan in schriftelijke bronnen. De oudste handschoenen ter wereld stammen uit het graf van Tutankhamun en dateren van 1333 tot 1323 voor Chr. Het gaat hier om 28 handschoenen van verschillende maten en ‘split mittens’ met twee delen voor vingers en een opening voor de duim. Wanten zullen er ‘altijd’ al geweest zijn om de handen tegen de kou te beschermen. De oudste wanten uit Nederland dateren uit de Vroege Middeleeuwen, één uit het Friese Aalsum (600-900 na Chr.) en één uit Dorestad (700-900 na Chr.).


Gekleurde handschoenen van Tutankhamun, linnen en wol, lengte 53 cm.

Hoe de leren handschoenen en wanten, en de wollen wanten werden gemaakt, beschrijft Annemarieke uitvoerig. Hierbij is het interessant om te weten dat vanaf de 16e eeuw wanten en handschoenen ook wel gebreid zijn van tot draad gesponnen wol, met twee of meer naalden. Uit een Groningse gracht zijn de volgende 16e eeuwse handschoenen en wanten gevonden: twee wanten van geweven wol, één gebreide want met een lange manchet en vier gebreide handschoenen. Ze zijn allemaal afgesleten en soms gerepareerd.


In de 16e en 17e eeuw komen wollen wanten veel voor op winterlandschappen en ijsscènes. Deze wanten worden door ‘de gewone mensen’ gedragen, de rijkere personen – afgebeeld op de schilderijen – dragen leren handschoenen met geborduurde manchetten.


Verder neemt Annemarieke de volgende handschoenen en wanten onder de loep: werkwanten, gespleten wanten, handschoenen als insigne, militaire handschoenen, handschoenen voor sport en spel, handschoenen als waardigheidssymbool, handschoenen en ringen en de internationale context. Na het lezen van deze goed gedocumenteerde publicatie ga je toch anders denken over de handschoenen en wanten die je binnenkort gaat opbergen.


‘Honderden… Van hand tot hand – Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700’, Annemarieke Willemsen. Het boek is rijk geïllustreerd in kleur, heeft 198 pagina’s, is 18x 22 cm groot en een paperback uitgave. Prijs: € 19,50 – ISBN 978 90 8932 127 5. Uitgegeven door SPA uitgevers.


Geborduurde manchetten van handschoenen, Engeland, 1600-1625. Victoria & Albert Museum.

12 reacties op “Honderden… Van hand tot hand – Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700

  1. Goede morgen Berthi

    Wat een mooie uitleg oever de handschoen .
    En fijn weer wat van je te horen.

    Groeten Ria v Beek

  2. Dat lijkt me een zeer interessant boek en je staat niet altijd stil bij de voorwerpen en kleding die je dagelijks gebruikt.
    Tijdens de 2e WO werden er toch ook nog huwelijken gesloten met de handschoen?
    Leuke verrassing om weer iets van je te horen. Toevallig heb ik gisteren op je Facebook gekeken -ja ze hebben me omgepraat.
    Gezellige zondag
    groetjes, Truus uit Drenthe

  3. Boeiend om de geschiedenis van zoiets gewoons als een handschoen te ontdekken.
    Blij om weer iets van je te lezen.

  4. Leuk stuk! En leuk weer even terug :-)
    Mijn ouders zijn ‘met de handschoen getrouwd’. Mijn vader zat toen in Indië en mijn moeder hier in Nederland. Zij stond bij de burgerlijke stand met mijn vaders broer, hij tekende dus voor mijn vader. Voor zover ik begrepen heb: Om ‘met de handschoen te mogen trouwen, moest je toestemming krijgen van de koningin als een van de ouders geen toestemming gaf. De haast om zo te trouwen had vaak een financiële reden. Bij mijn ouders in ieder geval wel; zijn moeder hield zijn geld en nu ging het naar mijn moeder. Later zijn ze samen in Nederland nog voor de kerk getrouwd.

  5. Heel leuk om te lezen, een verrassing om wat van je te horen! En om de handschoen op te nemen…. er bestaan ook zomerhandschoenen al is dat tegenwoordig een tamelijk ongebruikelijk artikel geworden. Uit familiebezit heb ik een paar witte, van zeer fijn garen open gehaakte, dameshandschoenen. Het boek ga ik zeker een keer inzien!

  6. Fijn dat je weer blogt, hopelijk blijvend ;)
    Leuke en interessante weetjes over de handschoenen en wanten.
    Mooi dat ze in een boek zijn samengebracht.

  7. @Ria van Beek, dit goede naslagwerk moest gewoon op mijn blog komen!

    @Truus uit Drenthe, zelfs na de WOII werd er nog met de handschoen getrouwd!
    Leuk dat je nu ook op Facebook bent te vinden.

    @Martine, (*-*)

    @Annelies van den Bergh, het boek is een aanrader!

    @Hilde, je staat normaal gesproken niet stil bij zo iets gewoons als een handschoen of een want.

    @Marianne, herkenbaar verhaal!

    @Hilda de Wit, wat fijn om fraaie opengewerkte zomerhandschoenen uit de familie in bezit te hebben. Zuinig op zijn!

    @Willy, ik moet er nog even over nadenken of ik nu weer ga bloggen… misschien alleen over bijzondere items want er gebeurt nog steeds heel veel op handwerk-/textielgebied.

    @Antje uit Urk, ook leuk om weer van je te horen/lezen.

  8. Gelukkig heb ik mijn “Berthi-knop” intact gelaten. Zo kan ik toch je speciale blogjes volgen naast de Facebook-variant.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *